Մի երկու-երեք տարի առաջ էր, կարծեմ: Ձեռքս ընկավ ներկայիս կրթության նախարար` Աշոտյանի բանաստեղծությունների գրքույքը: Հետաքրքրությունից դրդված կարդացի, ցանկանալով օբյեկտիվ պատկերացում կազմել անկախ իր քաղաքական դիրոքշորմանը իմ վերաբերմունքից: Տպավորությունս կազմեցի, թողեցի մի կողմ: Էս պահին չեմ ուզում ընթերցողի հետ կիսվել գնահատականովս, քանի որ գիրքը ձեռքիս տակ չէ, եւ չեմ ուզում մարդու ստեղծագործությանը ինչ որ որակավորումներ տալ մոտավոր հիշողությունների հիման վրա: Բայց մի բան լավ հիշեցի. գրքի նախաբանն էր:

Մինչ նախաբանի մեջ թաքնված «բոմբի» մասին պատմելը, ասեմ, որ ապագա նախարարի բանաստեղծությունները բնականաբար ռուսերեն էին: Ինքնին ոչ մի վատ բան դա չի նշանակում: Ես էլ արխիվումս ինչ որ ռուսերեն բաներ ունեմ գրած (ոչ բանաստեղծական): Ինքնին վատ չէ, բայց….: Բայց ենթատեքստը շատ ակնառու է: Աշոտյանի մասին չես ասի, թե ռուսախոս է: Համենայն դեպս հայերենին տիրապետում է, կարծես, նորմալ: Բայց բանաստեղծությունները` ռուսերեն: Այսինքն` այն ինչ վերաբերվում է բարձր ոլորտներին, այսպես ասած «духовность»-ին` ռուսերեն: Եթե ավելի պարզ ասենք` ռուսական պոեզիայի բարձր համբավին առնչվելու գեղա-գավառական փորձ: Հայերենը` քաղաքականության եւ կենցաղի, ռուսերենը` բանաստեղծության համար: Այն, որ փորձն իրոք գեղա-գավառական է («գեղա»-ն այստեղ կարող եք հասկանալ ե՛ւ որպես գեղական, ե՛ւ որպես գեղագիտական, ավելի շուտ երկուսի խառնորդ), ապացուցված էր նախաբանում: Ավելի շուտ նախաբանի տակ դրված ստորագրությամբ: Եսիմ ինչ եսիմ ինչյան` доктор филИсофских наук: Էդքան պաթոսից, հավակնություններից, Ցվետաեւա-Բրոդսկի շարքին առնչվելու փորձից հետո, երբ ամեն ինչ կարծես հաջողվում էր, այսպիսի ցավալի վրիպակ: Վաղուց եմ նկատել. որքան, որ մեր ռուսախոս ինծիլիգենցիայի հավակնությունները բարձր են, այդքան էլ գավառական է ոչ միայն նրան հոգեբանությունը, այլեւ բուն ռուսերենն իսկ: Ո՞վ էր պատասխանատուն այն բանի, որ ռուսերեն философ-ը հայերենի ազդեցության տակ վերածվեց филИсоф-ի չգիտեմ, բայց դա իմ համար մնաց խորհդանիշ ֆրազ: Երբ առնչվում եմ հերթական դուխովնի ինծիլիգենտի, միանգամից անունը գալիս ա` доктор филИсофских наук: Այս հին պատմությունը չէի հիշի, եւ չէի հրապարակի, եթե հենց այս օրերին, филисоф-ները, չկազմակերպեին իրենց ագրեսիվ գրոհը անկախության վերջին պատվարներից մեկի դեմ: Նրանք ուզում են վերարտադրվել` վերաբացելով կոլխոզները, կներեք, պիտի ասեի ռուսական դպրոցները: Кто бы мог подумать: Բայց, ինչպես ասում են, наглость города берет. Հետեւաբար, պատերազմնական իրավիճակ է, եւ նրբանկատութան մասին մտածելու ժամանակը չէ: Ես անձամբ ինձ հայտարարում եմ զորակոչված:

Ի դեպ, երբ «Արմենիա» ալիքով սկսեցին Что, Где, Когда-ն ցույց տալ ռուսերենով, սրտումս կասկած ընկավ: Ինչո՞ւ ինտելեկտուալ ծրագիրն անպայման ռուսերեն: Չէ՞ որ, կարծես անցել են այն ժամանակները, երբ մեզանում ռուսերեն էր ընկալվում որպես բարձր մտքի լեզու: Ի՞նչ մի մեծ բարդություն կար ծրագիրը հայերենով կազմակերպելու մեջ: Ընդ որում, մասնակիցների կեսը, ամենեւնին էլ ռուսալեզու չլինելով, ակնհայտ տանջվում են, հընթացս իրենց մտքերը հայերենից թարգմանելով, ինչն իմ տպավորությամբ խանգարում է նրանց հաջող խաղին: Արդյունքում մի տեսակ «զոոպարկի»` վարժեցված կապիկների տպավորություն է մնում: Բայց ես էլի չխորացա. մտածեցի, դե մարդ են, էլի, Աստված իրանց հետ: Բայց փաստորեն իզուր չխորացա: Дрессированные обезьянки перешли в атаку. Пора открывать огонь на поражение.

Առհասարակ հետաքրքրիր երկրում ենք ապրում: Բոլորը` տաքսիտներից մինչեւ նախարարներ ու նախագահ գիտեն, որ երկրի առաջ ծառացաց են լրջագույն ներքին խնդիրներ: Գրեթե չկա մի ոլորտ, որը բացառություն լիներ: Հենց նույն կրթությունը: Բայց ի՞նչն է հատկապես հետաքրքրիր: Մենք անընդատ զբաղված են ինչ որ արհեստական օրակարգերի արտադրությամբ եւ դրանց քննարկմամբ ու իրագործել-չիրագործելով: Օրակարգեր, որոնք, ո՛նց փնտրում ես չունեն ոչ մի ներհայաստանյան պահանջարկ, ոչ մի շանս ձեւավերվելու Հայաստանի ներսում: Երկու տարի մեր գլուխներն էն բանից արեցին հայ-թուրքական հարաբերություններով: Հիմա թեման փակեցին գոնե ժամանակավոր: Ընդ որում, երկուսն էլ` թեմայի բացումն ու փակումը համընկավ Սերխիո Լիբերտարովիչի Մոսկվա գնալ-գալու հետ: Ես չեմ ուզում դավադրություն փնտրեմ: Բայց արդյո՞ք սխալվում եմ, երբ մտածում եմ, որ հայ-թուրքական հարաբերություների խնդիրը հայ հասարակության մեջ հասունացած խնդիր չէր: Չկար այդպիսի պահանջարկ Հայաստանի ներսում` լուծել հայ-թուրքական հարաբերությունները, դարձնել դրանք քաղաքական օրակարգի թիվ մեկ հարց: Չեմ ասում, լավ էր թե՞ վատ այդ խնդրի տեսական լուծումը, ասում եմ, սա Հայաստանի ներսում հիմք չուներ` պահանջված չէր: Հայաստանի հասարակությունը նախ եւ առաջ հետաքրքրված է իր ներքին խնդիրներով` չհաշված էնտուզիաստների լուսանցքային խմբերը:

Հիմա ունենք չեղած տեղից բուսնած նոր մի խնդիր: Օտարալեզու դպրոցների բացման հարց: Կրթության բոլոր խնդիրները թողած` սա պետք է քննարկենք: Какого хрена? Որտեղի՞ց սա առաջ եկավ, ինչո՞ւ հենց այսօր, ի՞նչ նպատակներով: Էլի չեմ ուզում դավադրություն փնտրել: Բայց պետք է լինի ինչ որ վարկած, որը ռացիոնալ բացատրություն տա իրավիճակի: Որեւէ համոզիչ բացատրություն չեմ տեսնում, նախագծի կողմնակիցների կողմից: Հաղորդվել համաշխարհային քաղաքակրթության եւ այլն, սրան ուղղակի աբսուրդ փաստարկներ են: Օտար լեզուների իմացությունը Հայաստանում բարձրացնելու համար ռուսական դպրոց բացել պետք չէ: Կարելի է շատ ավելի ռացիոնալ եւ արդյունավետ քայլեր մշակել: Ամենահավանական վարկածը թվում է այն, որ այս նախաձեռնությունը նույնպես Հայաստանից չէ, այլ հենց Ռուսաստանից է գալիս: Չեմ պնդում այս տարբերակի վրա, բայց համաձայնվենք, որ շատ հավանական է հնչում, եթե խոսքն իրոք ռուսական, այլ ոչ թե, ըստ մեկ այլ ենթադրության` անգլիալեզու դպրոցների մասին է: Սա կլինի Հայաստանի վերագաղութացման շարունակությունը: Տնտեսական կարեւոր օբյեկտները արդեն «ճիշտ» ձեռքերում են, հիմա էլ մնում է, որ հայ երեխաները սովերեն ռուսերեն դպրոցներում` ռուսերենով: Типа, духовность, бля.

Ի՞նչ ասել է ռուսական դպրոց կամ այալ օտարալեզու: Դա միան տեխնիկական հարց չէ: Ակնհայտ է, որ դա նաեւ մտածողության եւ աշխարհայացքի խնդիր է: Չեմ պատրաստվում միստիֆիկացնեմ: Բայց, պարզ է, որ դպրոցը նաեւ աշխարհայացք ձեւավորող կառույց է: Ամենապարզունակ օրինակով նայենք: Ինչպե՞ս կարող է դասավանդցել ռուսական դպրոցում պատմությունը: Պարզ է, որ ռուսական տեսակետից դիտված: Դա ինքնին բնական է, բայց ինչո՞ւ Հայաստանի քաղաքացիները պետք է պատմություն կամ այլ հումանիտար առարկա սովորեն որեւէ օտար պետության շահերի տեսակետից լուսաբանված: Մի խոսքով, հասկանալի չէ, թե ինչո՞ւ անկախ Հայաստանը պետք է աճեցնի Ռուսաստանի քաղաքացիներ, որոնց համար մայրենի լեզուն կլինի ռուսերենը, աշխարհին դիտելու կերպը ռուսականը եւ այլն: Ռուսական դպրոցը կարող է պատրաստել կամ ազդեցության գործակալ կամ լավագույն դեպքում` պոտենցիալ գաստարբայտեր:

Ամեն դեպքում, պարզ է, որ այս նախաձեռնությունը չափազանց կասկածելի է, ինչպես ցանկացած արհեստական օրակարգ. այն լի է վտանգներով, եւ պետք է ամեն գնով կասեցվի: Գոնե այս մի խնդրում, մեր հասարակությունը պետք է փորձի հաղթանակ տանել: Ենթադրում եմ, որ դիմադրության հանդիպելու դեպքում, նախագծի հեղինակները կես ճամփից կարող է ետ կանգնեն: Եթե ոչ, ապա պետք է լուրջ մտածել ապագայում բացվելիք կամ նոր կառուցվելիք ռուսական դպրոցների շենքերն ամեն գնով առավելագույնս վնաս հասցնելու մասին:

Հ.Գ. Եթե պարզվի, որ խոսքը ոչ թե ռուսական այլ անգլիական դպրոցի բացման մասին է, ապա մեւնույնն է, այստեղ շարադրվածը գրեթե ամբողջությամբ մնում է ուժի մեջ` աննշան շտկումներով:

Հրանտ