Արժեքավոր այս գործը մի հատված է հայ իմաստասեր Հայկ Ասատրյանի “Հայաստան – Արիական նախադիրք Առաջավոր Ասիայում” գրքից: Կարծում եմ, օգտակար կլինի այն միամիտների համար, ովքեր դեռ երազում են թուրքին մարդ, իսկ Արևմտյան Հայաստանը՝ հայ – թուրքական խաղաղ, համատեղ գոյակցության միջավայր դարձած տեսնել:
Հովհաննիսյան Գևորգ

Մոնղոլական Եղեռնաբաղձություն

Մոնղոլական ցեղի ցայտուն հոգեգծերից են՝ սեռակենտրոնությունը և եղեռնաբաղձությունը : Առաջինով մոնղոլատիպ էակն ուրվագծում է իր բաղձանքները, երկրորդը՝ ծառայեցնում է , որպես նպատակահասության միջոց : Սեռակենտրոնությունը թե եղեռնաբաղձությունը հետևանք են ներքին անզորության զգացումի : Արիատիպ մարդը նպատակին ձգտում է ոգեկան ուժերի լարումով , մոնղոլատիպը՝ ոճիրով : Առաջինն ողբերգական խորք ունի , երկրորդը՝ անխտրողական է կարճագույն ելքին ծառայող միջոցների խնդրում : Նա մտածում է նաև իրերի վախճանաբանության մասին . սա տեսնում է միայն իրերը , ուստի՝ ամենավերացական համարված իր հղացումներն իսկ հազիվ են հասնում անբնազանցական մի ճակատագրապաշտության սահմանին : Իրականում անհավատ՝ մոնղոլն ամենավարպետ կերպով կեղծում է մոլեռանդություն : Վերացական ամեն բանի երևութական արժեք է տալիս, երբ դրանից գործնական շահ ունի : Սիրում է հաճույքը , բայց չունի ուրախ հոգի : Անընդունակ է արժեքներ ստեղծել , բայց ունի զգայական վայելքի մոլուցք : Մշակույթ, արվեստ չի ստեղծում , բայց համեմատաբար շուտ է յուրացնում նյութական քաղաքակրթությունը և սրա հարմարություններից օգտվելու ձևերը : Մեծագլխությունն ու կարճոտությունը նրան դարձնում են ծույլ և մակաբույծ : Ձին չի հեծնում ասպետական գործեր կատարելու խանդով , այլ՝ իր մարմինը փոխադրելու պահանջից: Ձիու վրա ավելի քնանում է , քան թե երազում: Ժանտազգացորեն նեղսիրտ է, և իր ամենազորավոր զգացումն է ատելությունը: Իր ուժերը ծնունդ են իր ներքին տկարության: Անչափելիորեն վախկոտ է, բայց և անհունորեն անգութ: Մի վայրկյանում դա ավելի է ստրկանում, քան թե արիատիպ մարդը՝ տարիների, սերունդների ընթացքին: Որպես ներքին սարսափի էակ՝ դա աշխարհում իրեն պարտադրում է սարսափով: Ներքին սարսափի զգացումը միացած ծուլության՝ նրան դարձնում են ամենադաժան մակաբույծը: Մոնղո՛լն է միայն ընդունակ՝ ստեղծելու “ենիչերիական” դրություն: Դրա քաջությունը բխում է նենգությունից, քաղաքական իրապաշտությունը՝ հավատարմության զգացումի կատարյալ բացակայությունից: Դա զուրկ է պատմական ապրումից, բայց սքանչելիորեն գիտի օգտվել վայրկյանից: Դա ո՛չ տեսնում է հեռավորը, ո՛չ էլ մտածում նրա մասին, բայց որպես չոր ներկայապաշտ՝ հաջողեցնում է անցավոր արդյունքներով իրեն ապահովել անստույգ մի ապագա: Դա խորշում է վերացականից, զուրկ է հավիտենականության զգացումից, տենչությունից, անընդունակ է անցավորում արժեքներ տեսնել և սարսափում է ապագայից, ուստի, ո՛չ կարողանում է դյուցազներգություն ստեղծել, ո՛չ էլ ճշմարիտ բանաստեղծություն: Հավաքաբար դա կատարում է քաջության գործեր, բայց ծնունդ չի տալիս հերոսների, այսինքն՝ նպատակի մարդկանց: Հերոսը, սուլթանը, նրա համար այնքան հմայք ունեն, որքան դեռ մարմնապես ապրում են: Կարճահուշ է, ուստի և՝ ապերախտ: Դա հասկացողություն չունի ոգու պաշտամունքի մասին և շուտ է մոռանում իր հորը, իսկ պապերով չի էլ հետաքրքրվում(հայրության զգացումի չգոյությունն էր, որ մղեց նրան “թրքության հայր” հայտարարել Քեմալին՝ դեռ նրա կենդանությանը): Դա անփույթ է նաև դեպի իր զավակների ապագան: Այդ բոլորով հանդերձ, անձնական “ես”-ի զգացումն էլ աղոտ է իր մեջ: Նրա ընտանեկան, ընկերային թե կրոնական ամբողջ կյանքը դառնում է սեռային հույզերի շուրջ: Նրան մահմեդական է դարձրել ո՛չ թե Կորանի իմաստությունը, շքեղ ոճը, այլ նրա զգայական խոստումը դրախտային կանանց մասին: Սեռակենտրոնության հետ՝ բնությունը նրան տվել է և ժանտատեսիլ կերպարանք: Ցեղային երկու այս հատկանիշների շնորհիվ՝ նրա մեջ միացած են պղծումի և եղեռնագործումի հատկանիշները: Արիատիպ մարդը բնազդական գարշանք ունի դեպի մյուս ցեղերը, որովհետև նրա մեջ ազդու է ներքին զգացումը՝ սեփական արյան ազնվության մասին: Մոնղոլն իրենից դուրս է տեսնում ազնվությունը, գեղեցկությունը, ուստի՝ ունի արյունախառնումի անհաղթահարելի մղում: Այդ անհաղթահարելիությունը հանդիպելով մասնավորապես սպիտակ ցեղի գարշողական վանումին՝ մոնղոլի մեջ հարուցում է նախանձի մղձավանջ, որ բավարարություն է ստանում պղծումով կամ ոչնչացումով: Ահա՛ թե ինչու, մոնղոլական ցեղի վարած բոլոր կռիվների շարժառիթներն եղել են սեռային, և հետևանքները՝ ոճրախառն պղծագործումներ: Ահա՛ թե ինչու, այդ ցեղի բոլոր ներկայացուցիչների մեջ անեղծանելի բնազդների ուժով գործում են նենգամտությունը, ճարպկորեն կեղծելու անմրցելի ընդունակությունը, պղծաբաղձությունը, եղեռնաբաղձությունը, կողոպուտի, ոչնչացումի տենդը, և այդ բոլորի հետ՝ դաժան սրամտությունը, սադիստական հեգնանքը:
Դեռևս Ե դարի մի պատմագիր-Ամմիանոս Մարկելինոս- նկարագրելով հոների կյանքն, ասում է. “Նենգամիտ և փոփոխամիտ են նրանք և վայրի գազանների նման… անընդունակ ուղիղը զանազանելու անիրավից: Ո՛չ մեկ հարգանք ունեն որևէ կրոնի հանդեպ: Չափազանց ցանկացող են ոսկու, և այնչափ են հեղհեղուկ, որ օրը մի քանի անգամ կռվում են իրար հետ՝ առանց որևէ պատճառի և շուտով էլ հաշտվում՝ առանց գոհացում ստանալու: Նրանց սրունքներն այնքան անճոռնի են, որ արգելք են դառնում քայլելու… հաճախ կնոջ նման են նրանք ձի հեծնում…”
11- րդ դարից թաթար հորդաներն երևում են Հայաստանում: Դեպքերին ականատես հայ պատմագիրներից Կիրակոս Գանձակեցին նրանց մասին վկայում է. “… Կաթնակեր մանուկներին զարկում էին քարերին, մատաղատի աղջիկներին հափշտակում… հոսում էր արյունը. ո՛չ մայրերի արցունքներին էին խղճում, ո՛չ ծերերի սպիտակ մազերին: Հայոց աշխարհը ծածկվեց դիակներով”:
Հանրածանոթ են Բաղդադի զարհուրանքները- մարդկային գանգերի բուրգեր: ՈՒրիշ տեղերում՝ արյան լոգանքներ: Սեբաստիայում՝ 4000 հայ պատանիների կենդանի թաղումը:
Կողոպուտի տենչը, սեռային ցանկությունը, պղծաբաղձությունն ու եղեռնաբաղձությունն են եղել մոնղոլական բոլոր աշխարհակալներին և հորդաներին առաջնորդող ուժը: Այդ ուժն է վարել անգամ թուրքական երկու ամենաերևելի աշխարհակալներին- սուլթաններ Մէհմեդ Բ-ին և Սուլէյման Ա-ին, որոնք ստեղծել են օսմանյան պետության փառքն ու պատմության մեջ էլ ճանաչվում են, որպես զորավոր և լուսամիտ անձնավորություններ ( Մեհմէդ Բ Ֆաթիհը ցուցահանում էր անգամ գրական հակումներ, և շատ եվրոպացիներ նրան ընդունում են, որպես Ռենեսանսային մի դեմք): Բյուզանդիոնի պարիսպների առջև (28 մայիս, 1453) սուլթան Մէհմեդ Բ-ն ճառ է խոսում, իր բանակին խոստանալով գրավելի քաղաքի կիները, աղջիկներն ու գեղեցիկ պատանիները: Կ.Պոլսի գրավման օրն այդպես էլ եղավ: Պղծվեցին անխտիր կանայք, կույսեր, պատանիներ և մանուկներ՝ երկու սեռից: Անասելի այդ խայտառակություններին անձամբ մասնակցեց ինքը՝ “ռենեսանսային” սուլթանը: Նա ոչնչացնել տվեց գերի մնացած հույն հրամանատար Նոթարասին ու սրա ամբողջ ընտանիքը, որովհետև նա զլացեր էր 14- ամյա գեղանի իր տղային հանձնել սուլթանի կրքերին: Սուլէյման Ա-ի ժամանակ, երբ Հռոդոսում պաշարված քրիստոնյաները դյուցազնաբար դիմադրելով, ի դերև էին հանում թուրքական ներխուժման բոլոր փորձերը (1522), սուլթանն իր բանակը խանդավառելու միջոց ընտրեց հետևյալը – ամբողջ 12 ժամ անընդհատ նա մունետիկներին կանչել տվեց . “Վաղը հարձակում, հողն ու քարը՝ Փադիշահին, բնակիչների արյունն ու ինչքը՝ հաղթողներին”: Արյան և կողոպուտի տենչը հետևյալ օրը 12 հազար թուրքերի դիակներ թափեց Հռոդոսի ափերին, բայց ողջ մնացողները շարունակեցին հարձակումները (տալով 60 հազարի չափ զոհեր), որովհետև մոնղոլը կանգ առնել չգիտէ միայն մի բանի առաջ – կողոպուտի, եղեռնագործումի հեռապատկերի:
Ի՞նչն է փոխվել այդ օրերից. փոխվել է մասամբ թուրք ազգի արյունը: Նա ձուլել է փոքրասիական բազմաթիվ փոքր ժողովուրդներ: Օսմանյան կայսրության պատմությամբ և թուրք ազգի ցեղային բաղկացությամբ զբաղվող բազմաթիվ հեղինակավոր պատմաբաններ, ցեղաբաններ միաբերան վկայում են, որ դա ամենախառնարյուն ժողովուրդն է: Ավելին. օսմանյան հզորության գաղտնիքը հենց այդ բազմազան ժողովուրդների շաղախից կազմված ենիչերիական գնդերի մեջ է. “Նրանք թուրքի համար շահեցին կայսրությունը… Օսմանյան մեծության ամենափայլուն օրերին՝ բուն թուրքերն իջած էին գրեթե հպատակ մի ժողովրդի վիճակին: Սուլթանների վարչական պաշտոնները ղեկավարում և բանակներին հրամայում էին Արևելքից բերված գերիներ, Արևմուտքից հոժարակամ հավատուրացներ, հույն և սլավ ընտանիքներից հարկահավաքումի ենթարկված տղաներ: Սատանայի կամ մարդու խորամանկությունը չի կարողացել երբեք հնարել բռնակալության այսպիսի սոսկավիթխար մի մեքենա: Նվաճված ազգերի շղթաները դարբնվեցին իրենց իսկ ձեռքերով: Նրանց ամենալավ արյունը քաշվեց, առնվեց իրենցից, որպեսի առաջն առնե իրենց՝ հաղթականների արյան վատասերման: Նրանց ամենահուժկու և ամենագեղեցիկ զավակները, ամենակորովի մարմնակազմ և իմացական ամենասուր կարողություն ունեցողները… վերցվեցին և դարձվեցին մասնավոր գործիքներ՝ իրենց արյունակիցների ստրկացման” (Ֆիրման): Օսմանյան պատմությունը խորապես ուսումնասիրած մի հեղինակություն (Իվրսլի) ասում է, որ օսմանյան աշխարհակալության գլխավոր ուժը հանդիսանում էր Փոքր Ասիայի ոչ թուրք զինվորականությունը: “Թուրք ցեղից չէին մեծագույն մասն այն զորավարների, որոնք նշանավոր հանդիսացան հաղթությունների կանխագույն օրերին, այլ՝ իսլամացած հույներ, սլավներ, ալբանացիներ, իտալացիներ”:
Նույնն են ասում բոլորը, որոնք փորձել են լրջորեն պատասխանել այն հարցին, թե ինչու՞ օսմանյան կայսրությունը չունեցավ Աթթիլայի, Թեմուր Լանգի, Չինգիզ Խանի աշխարհակալությունների վախճանը, այսինքն՝ ինչու՞ դա երկարատև եղավ: Պատմական այս երևույթի գաղտնիքը քրիստոնյաներին օգտագործելու դաժան, բայց իմաստուն այն քաղաքականության մեջ է, որում օսմանյան աշխարհակալները մնացին անմրցելի:
Օսմանյան պատմության քաջածանոթ բոլոր հեղինակները կայսրության անկումն էլ բացատրում են ցեղային գործոնների ներազդեցությամբ: Նախ՝ հոգեբանությամբ աստիճանաբար թուրքացան իսլամացած քրիստոնյաները, ապա՝ 1648 թվականից վերջ տրվեց ենիչերիական գնդերը քրիստոնյա երեխաներից կազմելու դրության: Բազմացել էր կայսրության իսլամ բնակչությունը, և զինվորությունը հավաքվում էր առավելապես թուրք և արաբ տարրերից, որով, ինչպես Իվրսլին է նկատում, “բանակին պակասեց անցյալում հույների և քրիստոնյա այլ ցեղերի տված ոգին”:
Այստեղ ծագում է ցեղաբանական – հոգեգիտական շատ կարևոր մի հարց: Անկասկած, ոգու և արյան միջև գոյություն ունի բնական մի զուգահեռականություն, փոխադարձ ազդեցությունների մի օրենք: Բայց և այնպես կենսաբանությունը, հոգեբանությունը, ժառանգաբանությունը դեռևս լրիվ կերպով չեն բացատրել այն հարցը, թե ինչու՞ արյունախառնումի դեպքում տիրապետող են մնում մարմնական թե հոգևոր ստորին հատկանիշները, այսինքն՝ ինչու՞ օրինակ, սպիտակ ցեղի և դեղինի կամ սևի խառնուրդից առաջացած սերունդը մարմնական հատկանիշներով, մանավանդ հոգեգծությամբ ավելի դեղին է, սև, քան թե սպիտակ: Շատերն են պրոֆ. Շըվլի նման հարցնում. “Կարո՞ղ է պատահել, արդյոք, որ մի ժողովրդի նկարագիրը որոշելու խնդրում ունակությունները, գաղափարները վճռական ավելի՛ դեր ունենան, քան արյունը, ցեղը… Օսմանցիք, որ ցեղային տեսակետով և մարմնական հատկանիշներով հազիվ թե կարող են թուրք կոչվել (այնքա՛ն արյունախառնվել են նրանք), այնուամենայնիվ, թուրք են կատարելապես… թուրք են իրենց մտքերով”: Եվ շատերն են իտալացի Ֆերրերոյի հետ պատասխանում. “…մարդու հոգեբանությունն իր խորքում նույնն է մնում, և նույնիսկ, եթե դարաշրջանից դարաշրջան մեծապես փոխվի նրա մշակույթը, դա չի փոխում նրա մտքերի հիմնական բնույթը”: Բայց մարդու ո՛չ միայն մտքերի, այլև հոգեգծերի բնույթը փոխվում է այլասերումի միջոցով: Այլասերումն ինքնին հնարավոր է դառնում ա՛յն իրողությամբ, որ դրան ենթակա էակների մեջ ծպտված են իրենց նախկին ցեղի բարոյական թե հոգեկան ուժերը: Այլասերվածները պահում են միայն արյան խառնվածքը (տեմպերամենտ), իսկ հոգեգծությամբ նրանք ամբողջովին նվաճվում են ձուլող ցեղի, ազգի, ժողովրդի կողմից: Ոգին ավելի՛ է պահպանողական, քան արյունը, բայց ինքնապահպանումի հնարավորություն ունի միայն ազգային, ցեղային ձև ու բովանդակություն ստացած ոգին: Այլասերվածը կորցնում է ոգեպահական իր կարողությունը: Նրա մեջ գործող բնազդական ուժերը մղում են նրան իր ինքնապաշտպանությունը պայմանավորել ձուլող ժողովրդի հոգեբանության յուրացումով: Հայտնի է, որ կենսաբանական թե հոգեբանական պատճառներով, ցեղերի արյունախառնումով չի ազնվանում նրանցից նվազարժեքը, այլ խաթարվում, վատասերվում է արժեքավորը: Այսպես, քրիստոնյա ժողովուրդներից ստացած արյունը ո՛չ թե բարեխառնություն մտցրեց թուրքերի բնազդների աշխարհում, այլ հոգեբանությամբ թուրքացրեց ձուլվածներին: Ավելին. ձուլվող սերունդների մեջ առանձնապես շեշտվում է նվաճող ժողովրդի հոգեգծերը յուրացնելու և ցուցադրելու բռնազբոսիկ ճիգը, որ խաթարումի օրենքով, աստիճանաբար հանգում է մոլեգնության: Այդ է պատճառը, որ, օրինակ, Կոնիայի շրջանի համեմատաբար զտարյուն մնացած նախքին սելջուկների օրվա սերունդները եղեռնաբաղձության մեջ ավելի՛ են կրավորական, քան մյուս շրջանների խառնածին, թաթարական տիպը գրեթե կորցրած թուրքերը:
Առանց ըստ էության ավելի խորանալու հարցի մանրամասնությունների մեջ, մենք բավարար հիմքեր ունենք եզրակացնելու, թե արյու՛նն է նախապես որոշում ոգու ճակատագիրը, բայց մի անգամ կաղապարված ոգին ապրում և իշխում է տվյալ ժողովրդի մեջ, թեկուզ սա ամենահորդ արյունախառնումով փոխած լինի մարմնական իր հատկանիշները:
Պղծումով ոճրագործելու հրճվանքը հնուց ի վեր հատուկ է մոնղոլ ցեղին և հետևանք է նրա եղեռնաբաղձ ոգու անփոփոխելիության: – “Թիմուր Լանգը վայրենի իր ձիավորների ոտքի տակ ոչնչացնել է տալիս վրացի պատանիների և երեխաների ամբողջ խմբեր: Սուլթան Ջալալեդդինը ԺԳ դարում, հազարավոր երեխաներ թափում է գետերը. նա ոչնչացնում է 100 000 վրացի: Վերցնել է տալիս Սիոնի տաճարի գմբեթը և բարձրանում նրա վրա, որպեսզի հրճվի Թիֆլիսի բնակչության պատճառած չարչարանքների պատկերից”: Արտահայտության իրենց ձևերով 19 թե 20 -րդ դարերում տեղի ունեցած հունական, բուլղարական, հայկական, քրդական ևն. եղեռններն ոչնչով չեն տարբերվում պատմական անցյալում թուրքաթաթարների գործած նախճիրներից: Դրանք բոլորն էլ պարտվածների, խաբեությամբ անձնատուր եղածների կամ դիմադրելու որևէ հնարավորությունից զրկվածների զանգվածային ոչնչացումներ են – զազրելի, գարշագործ տեսարաններ՝ պղծումի, չարչարումի և արյունարբումի: Պատմությունից հայտնի է, որ դեռ Տուղրիլ Բեգի, Ալփ Արսլանի օրերին սովորություն էր խմել զոհերի տաք արյունը կամ նրանով բաղնիքներ առնել: Թիմուրը ողջ – ողջ թաղել էր տալիս մարդկանց և նրանց հողաթմբերի վրա ձիարշավային խրախճանքներ սարքում: Ռուսաստանում թաթարները գետին էին պառկեցնում տղամարդկանց և նրանց վրա՝ հավաքական բռնաբարման ենթարկում կանանց: Նրանք ապականում էին եկեղեցիները, գերեզմանոցների խաչքարերը, պղծում սրբերի, սրբուհիների պատկերները: Անիի մայր տաճարի գմբեթը խորտակելուց հետո, Ալփ Արսլանը վերցնել տվեց նրա ճաճանչափայլ մեծ խաչը, որն իբրև մահմեդականների ոտից կոխան՝ զետեղվեց Նախիջևանի մզկիթի դռան շեմին:
Պղծումով ոչնչացնելու բոլոր այս ձևերը վերակրկնվեցին Հայոց Եղեռնի օրերին: Շատ դեպքերում, անգամ կանոնավոր բանակի զինվորները ճեղքել են հղի կանանց որովայնները և ծնանելի երեխաներին ցցած իրենց սվինների ծայրին՝ խրախճանքներ են սարքել: Գանակոծումից կամ վերքերից հոգեվարող ծնողների առաջ, պղծումով սպանել են նրանց երեխաներին: Շատ վայրերում, ինչպես Մանազկերտի, Արճեշի գյուղերում, երեխաներին ողջ – ողջ նետել են եռացող կաթսաների մեջ, ապա նրանց խաշված դիակները դրել զարհուրանքից խելագար մայրերի առաջ, պահանջելով՝ կամ իսլամն ընդունել, կամ ուտել սեփական զավակների եփված միսը: Գեղանի աղջիկներին, հարսներին, որոնք մերժել են ենթարկվել սպանիչների կրքերին կամ ընդունել իսլամը, նահատակել են աստիճանական անդամահատումով՝ քաշելով նրանց եղունգները, ատամները, մեկիկ – մեկիկ կտրելով մատները, ականջները, քիթը, շրթունքները, փորելով աչքերը: Զազրելի անարգանքների են ենթարկել մասնավորապես հոգևորականներին, որոնցից շատերին խոշտանգելուց հետո, կիսամեռ կամ մեռյալ վիճակում՝ նաև խաչել են: Եկեղեցիները, վանքերը կործանելուց առաջ ( և թանկարժեք առարկաները կողոպտելուց հետո ), ապականել են: Գրքերն այրել են, որմնանկարների սրբերի աչքերը փորել են սվինով: Հիսուսի, Տիրամոր, սրբերի, սրբուհիների պատկերները ոչնչացրել են հրեշային պղծումներով – որպես թե իրական մարդկանց բռնաբարելիս, չարչարելիս և սպանելիս լինեն: Այս բոլորը ո՛չ միայն 1915 – ին՝ թուրքաց Հայաստանում, այլև հետագային՝ անգամ Կովկասում: Բաքվի 1918 թ. դեպքերին ականատեսները պատմում են, որ թուրքերը խմում էին մորթված հայերի արյունը կամ ջախջախելով նրանց գանգերը՝ ուղեղները քսում էին իրենց լաթերին: Եվ վերջապես, նախորդ համաշխարհային պատերազմի օրերին ֆրանսիացի, անգլիացի, մասնավորապես հույն սպաները, զինվորները զգացին, որ թուրքի ձեռքը գերի ընկած մարդը չի կարող իր պատվով մեռնել, որ դա իր զոհերին չարչարում է պղծելով, սպանում է երկարատև խոշտանգումով և թաղում՝ ապականելով:
Արիական ցեղին է հատուկ հավատը, թե ստեղծագործ ոգին մահ չունի: Թուրքի ոգում անկորնչելի է միայն ոչնչացումի, եղեռնումի, պղծումի զգացումը: Դա կարող է պատմական և ո՛չ մի հիշողություն չունենալ Տուղրիլի, Ալփ Արսլանի, Թիմուրի, Չենգիզի մասին, բայց բնազդների շղթայազերծման ժամանակ, հարազատորեն վերակրկնում է նրանց գործերը: Այս պարագան ինքնին մի ապացույց է բնազդների, ոգու զորավոր ինքնապահպանության, ինչպես նաև այն բանի, թե քաղաքակրթական ձևերի յուրացումով, ստորնաբնազդ մի ցեղ չի կարող ընդունակ դառնալ նաև մշակութաստեղծումի, և թե արտաքին բոլոր կարգի ազդեցությունները – անգամ կրոնը, դաստիարակությունը – նպաստում են միայն ներքին ընդունակությունների զարգացմանը, բայց ո՛չ երբեք փոխում նաև ոգու բնությունը: Այստեղ՝ բուն պատճառը Հայոց Եղեռնի:

Հայկ Ասատրյան, Սոֆիա, 1942թ.

Կարդացողի Հավանություն՝ 0  1

Օգտակար է իմանալ՝
http://psyfactor.org/propaganda.htm

Կարդացողի Հավանություն՝ 0  0

Բավականին հետաքրիր թեմա էր: Բայց արդյոք բոլոր սփյուրքահայերը Լիպարիտյաններ, Հովահանիսյաններ կամ Հովնանյաններ են: չի կարելի բոլորին վատաբանել, թշնամություն առաջացնել կամ հեռու պահել հայրենիքից, իմ կարծիքով չափազանցնում եք:

Կարդացողի Հավանություն՝ 0  0